Kamis, 17 Januari 2013

Suai, 18/01/2013. Eletrisidade komesa lakan 24 horas.


Naroman 24 Horas mai husi Olipesado Stasaun Kasa/ Ainaro Leno husi Zumalai mao to’o Sanfuk,Suku Kamanasa Sub-Distrito, Distrito Covalima.
Suai, 18/01/2013. Eletrisidade komesa lakan 24 horas.

Tuir Observasaun UMR Suai, Hahu Quinta Feira Horsehik(17/01) Eletrisidade husi Dirasaun Sub-Distrito Zumalai to’o Aldeia Sanfuk, Suku Kamanasa, Sub Distrito Suai, Distrito Covalima Komesa ona lakan 24 Horas.
Tuir, Kommunidade Joao Amaral ba Jornalista UMR Suai Katak nia parte sente kontenti tebes ho Prezensa Oli Pezado tanba bele halo Eletrisidade lakan 24 horas, nune bele fasilita Komunidade nia moris, no mos ONG’ no Departamentus Governu hodi bele halo servisu ba apoio dezenvolvementu local, Joao hatutan katak, nia parte husu ba Dirasaun Eletridade Distrital to’o Stasaun Sub-Distritus sira atu bele kontrola fiw sira nebe kommunidade uja iha sira nia uma-uma hodi bele prevene asindente ruma nebe ita la espera atu akontese tanba tuir Joao katak kommunidade barak mak uja Fiw nebe la tama kategori atu uja ba halo instalasaun iha Uma laran nian.
(Chamot nahac UMR SUAI)

Kamis, 27 Desember 2012

MENSAJÉN HUSI S. E. PREZIDENTE TAUR MATAN RUAK BA JORNALISTA SIRA IHA OKAZIAUN ENTREGA PRÉMIU JORNALIZMU BA PÁS TINAN 2012


Dili, 10 Dezembru, 2012

Serimónia entrega Prémiu Jornalizmu ba Pás Tinan 2012, ne’ebé hala’o hela iha loron ne’ebé ita mós selebra loron internasionál ba Direitus Umanus,  lori ksolok tebes mai ha’u.
Valór husi jornalizmu independente – no mós ezemplu boot ne’ebé hatudu jornalista sira nia dignidade – iha ligasaun kle’an ho istória ita-nia rain nian no luta ba libertasaun Timor-Leste nian, iha tinan 30-40 ikus ne’e.
Ha’u fó parabéns ba jornalista sira nia ezemplu no profisionalizmu ne’ebé, ho aten-barani, hatudu verdade kona-ba funu ita-nia rain nian. Profisionalizmu no rigor husi jornalista balun mak fó posibilidade ba mundu atu hatene loloos ita-nia povu nia luta no fó kontribuisaun ba vitória husi liberdade iha Timor-Leste. Balun lakon sira-nia vida.
Ha’u-nia respeitu ba memória jornalista nian ho tékniku sira ne’ebé mate iha Balibó iha tinan 1975 - Greg Shackleton no Tony Stewart husi Austrália, Gary Cunningham husi Nova Zelándia, no Brian Peters no Malcolm Rennie husi Inglaterra.
Loos duni katak sira mak sai vítima dahuluk ba invazaun ita-nia rain nian, molok ofisialmente invazór sira tama Timór.
Ha’u sei hanoin-hetan ema-Austrália Roger East ne’ebé invazór sira mak oho iha 8 Dezembru, 1975, tinan 37 liubá. No tan jornalista husi Olanda, Sander Thoenes, ne’ebé mate iha Becora iha fulan Setembru 1999 durante retirada forsa invazora ninian.
Maibé ha’u mós hanoin-hetan – ho laran-ksolok – jornalista sira-ne’ebé mai iha Timor-Leste durante tempu funu, maibé konsege moris tuir no hatudu ita-nia povu nia situasaun – hanesan ita-nia maun boot Max Stahl, ne’ebé hatudu verdade kona-ba 12 Novembru iha semitériu Santa Cruz ba mundu.
Iha 1991 mós, jornalista Amérika nian Allan Nairn no Amy Goodman, ema-Olanda Saskia no ema-Austrália Russel mai iha Timór no hatudu Rekizisténsia nia atividade iha foho.
Ita la bele haluha naran seluktán hanesan Robert Domm husi Austrália no husi Japaun mak Shusi Koyama (Rezisténsia hanaran nia Maufunu), hamutuk ho Ishida Futoshi (naran Funudoe) no Nakayama Tosihida (naran José Afonso).
Tinan hirak ikus funu nian, ita simu vizita husi John MartinkusIan David e Mathew Carney husi Austrália, ema-Inglaterra Christopher  no ema-Fransa Chantal (1997), Lindley Barry, (1998-99), no ema-Brazil Leonardo Sakamoto iha 1999. Jill Joliffe jornalista husi Austrália ne’ebé nunka haluha kauza Timór nian.
Liberdade ita-nia povu nian hanesan vitória lia-loos nian hasoru informasaun bosok no ilegalidade.
Serbisu ne’ebé jornalista sira halo fó koñesimentu loloos kona-ba Timor-Leste iha mundu, tulun hasai ita-nia rain no luta povu nian husi izolamentu no mós haboot apoiu mundu nian ba kauza Timor-Leste.
 Señoras no señores jornalistas, ilustre konvidadus. Exelénsias.
Durante tinan hirak nia laran ha’u hanesan kombatente, soldadu. Tuir ha’u-nia observasaun no esperiénsia, jornalista sira tenke mós sai soldadu hodi luta ba lia-loos.
Jornalizmu hanesan luta-na’in ba lia-loos, no sira-nia kilat mak kredibilidade no profisionalismu ida ke aas.
Jornalista nia forsa mak kredibilidade – fiar ne’ebé mai husi komunidade. Bele manán fiar ne’e ho lia-loos no rigor iha ida-idak nia serbisu.
Luta ba lia-loos iha karaterístika hanesan ho ita-nia povu nia luta ba liberdade – hasoru perigu, espíritu sakrifísiu, aten-barani no persisténsia (beibeik nunka para).
Istória Timor-Leste nian foin daudauk ne’e hatudu katak liberdade no lia-loos la’o hamutuk – no manán hamutuk.
Ita-nia esperiénsia hatudu mós katak verdade no rigor fó kontribuisaun ba estabilidade no dame, enkuantu rumór no bosok dala ruma bele destabiliza ita rain.
Liberdade ne’ebé konsagra ona iha referendu 1999 nian mak loke dalan hodi harii Asosiasaun Jornalista Timor Lorosa’e ida-ne’e iha loron 22 Dezembru 1999.
Jornalista timoroan sira fó kontribuisaun atu harii dame no rekonsiliasaun nasionál iha tinan sanulu moris iha demokrasia laran, hafoin restaurasaun independénsia. Atividade jornalista sira nian importante tebetebes ba demokrasia no dezenvolvimentu nasionál.
Tinan 2012, ho eleisaun prezidensiál no lejizlativa, sai hanesan teste ida ba ita-nia demokrasia. Teste ne’e pozitivu tebetebes.
Eleisaun hetan partisipasaun maka’as husi sidadaun sira no la’o ho hakmatek, no sidadaun sira hatudu maturidade boot.
Tinan ida-ne’e mós pozitivu ba jornalizmu no jornalista sira Timor-Leste nian. Sira-nia serbisu no profisionalizmu fó kontribuisaun ba eleisaun nia ambiente pás no liberdade.
Asosiasaun Jornalista Timor-Lorosa’e foin entrega Prémiu Jornalizmu ba Pás ba tinan 2012. Ha’u hakarak hato’o ba imi katak jornalista sira no jornalizmu merese ita hahi’i sira no ha’u hakarak fó parabéns ba sira-nia atitude no serbisu ne’ebé responsavel no rigorozu durante eleisaun, nune’e sira kontribui ba funsionamentu demokrasia ne’ebé la’o ho di’ak iha tinan ida-ne’e nia laran, maski intensidade polítika ida ne’ebé aas.
Ha’u hein katak jornalista sira Timor-Leste nian bele kontribui liután, ho loloos no lia-loos, ba povu nia dalan atu to’o ba rain ida-ne’ebé seguru, estavel no prósperu liu, ne’ebé fó kondisaun di’ak liu ba Timór oan hotu.
Maromak tulun ita hotu no Timor-Leste.
Obrigado
Ana Mota
Ofisial Media 
Prezidensial, Palasiu Nicolao Lobato-Aitarak Laran
Dili, Timor-Leste
Mobile : ( 670 ) 77327200

Rabu, 26 Desember 2012

KOMUNIKADU IMPRENSA PR


KOMUNIKADU IMPRENSA
S.E. Prezidente Repúblika Timor-Leste, Taur Matan Ruak, hodi naran Estadu no povu Timor tomak aproveita oportunidade ida ne’e hodi felisita ba Prezidente-eleitu Madame Park Geun-Hye, ninia partidu (Partidu Fronteira Foun, konhesidu mós nu’udár Saenuri) no povu Repúblika Koreia, iha okaziaun ksolok ba susesu konkista iha eleisoens prezidensiais foin lais nian.
Eleisaun Prezidensial, Repúblika Koreia nian, ba primeira Prezidente feto ida nu’udár pontu referénsia ne’ebé signifikativu no inspirasaun lideransa nian ba feto hotuhotu iha mundu-raiklaran tomak, hansan mós ba sidadaun sira hotu iha Repúblika Koreia.
Ho sertamente ida ne’e okaziaun ida oportuna no mós prezente Natál nian ida ba Prezidente-eleitu Madame Park Geun-Hye, ninia partidu no povu Repúblika Koreia tomak.
Parabéns mós ba kandidatu Moon Jae-in (no ninia partidu - Partidu Democrátiku Unidu) no partidu polítikus seluseluk ne’ebé kontesta bastante ona iha prosesu eleitoral ida ne’e.
Ami nia louvores aas liu ba Prezidente-sesante, Lee Myung-bak, ne’ebé serbí didi’ak ona ninia rain no iha tinan hirak ninia laran maka belun boot ida mai Timor-Leste.
Ha’u ninia Prezidénsia hamutuk ho Estadu Timor-Leste , he’in ho expektativa posibilidade atu serbisu kolaborasaun ho administrasaun foun iha tempu oinmai ba intereses komun; nu’udár baibain importánsia liu maka lasus povu-ba-povu nian, hanesan mós ba áreas no objektivus iha ekonomia no seguransa.
Ha’u hato’o ami nia parabéns sinserus ba Prezidente-eleitu Madame Park Geun-Hye ba susesu notável ida ne’e. 

Senin, 10 Desember 2012

BANKO BNCTL DISTRITO COVALIMA HALO FUNSIONARIO PUBLIKU FULAN-FULAN TENKE FORMA IHA LORO-LARAN TAN DEIT ATU HETAN VENSEMENTO KA SALARIO


Suai-Lia hirak ne’e hato’o husi  reprezentante Profesora Escola Ensino Basiko  Gaudencia De Jesus hateten nia parte la kontente  tanba fulan fualan tenke forma iha loro –laran e mos abadona servusu hanesan Profesora  e prosesu aprenidazen la bele lao ho diak no fulan –fulan abadona Estudante sira  .dehan Gaudencia De Jesus iha
Banco BNCTL Distrito Covalima Sub Distrito Suai.(Segunda ,03/12)
“ hanesan Profesor  sekarik nia abadona nia servisu nudar responsablidade hanesan profesor entaun tenke abadona Alunus sira  e mos prosesu aprenidazen ladun lao e fulan –fulan tenke abodona estudante sira hanesan ne’e  ami tenke mai forma iha banko para bele simu ami Vensementu ka Salario.
Enkuantu iha tempo no fatin hanesan Gaudencia hatutan  oinsa  Banko bele muda mekanismu nune’e labele antrian  no  bele Banko forma mekanismu ida  nebe sufsiente atu nune’e Fungsionari Publiku bele lao tuir  mekanismu nebe iha .
“tuir lolos ne’e atu labele antri  oinsa husi banko ne’e ble muda mekanismu e  forma mekanismu ida nebe sufsiente atu nune’e ami Fungsionario sira bele lao tuir mekanismu nebe iha e husi Banku mos tenke halo orario ida  atu nune’e labele abadona Servisu liu-liu ba ami Profesora sira  husik hela Studante sira iha Escola.
Entertanto Gaudensia sailenta mos katak  oinsa atu bele muda sistema ida ne’e atu nune’e labele forma nafatin iha loro laran e mos atu labele abandona Servisu e liu-liu ba Profesor sira  nebe fulan –fulan  abandona servisu  e oinsa atu labele abandona servisu no labele husik hela mesak Estudante sira  iha eskola mos oinsa atu prepara Studante sira ho diak se wainhira Banco la muda ka forma sistema nebe que diak. (UMR Suai Ano Silva)






















Jumat, 30 November 2012

antar ofisial ho prezidente Cabo-verde iha Palasiu Prezidensial Nicolau Lobato


Prezidente Taur Matan Ruak ofrese jantar ofisial ba nia Homológu Cabo Verdianu

Dili,30 Novembru 2012: Prezidente Repúblika Taur Matan Ruak ofrese jantar ofisial em honra
ba nia homológu Cabo Verdianu Jorge Carlos Fonseca ho nia delegasaun, Kinta-feira kalan iha
Palasiu Prezidensial Nicolau Lobato Dili.

Xefe Estadu iha diskurus hateten : “Ne’e hanesan satisfasaun simu vossa Exelênsia iha Timor-
Leste hodi troka pontu de vista kona-ba porfundamentu hodi hametin liu tan relasaun entre
ita nia povu no ita nia nasaun”.

Prezidente hatutan Timor-leste hanesan país Aziátiku iha membru Komunidade paízes lingua
Portuges sai hanesan garvidade foun iha relasoens interansionais no sai hanesan baze ba
dezenvolvimentu global. Tuir Xefe Estadu, CPLP iha fatin espesial iha fuan no identidade Timor-
Leste . iha biban ne’ebá Prezidente mós husu atu ambítu koperasaun nivel CPLP nian kontinua
intensifika ba oin tamba CPLP iha influênsia positivu iha nivel seguransa no estabilidade
internasional, no Timor-Leste sei apoiu no fó kontribuisaun ba inisiativa refere hodi profunda
no alarga liu tan aksaun CPLP nian hanesan komunidade ne’ebé diriji ba defeza dignidade ema
nian, liberdade no aproximasaun entre povu.

Iha serimonia jantar ne’e Xefe Estadu aproveita fó lembransa pintura Dom.Boa Ventura nian ba
nia homológu Jorge Fonseca.

Hola parte iha jantar ofisial ne’e, Primeira Dama, Prezidente Parlamentu Nasional, Vice
Primeiru Ministru,Prokuradora Jeral, Ministru Negosius Estranjeirus,membru governu balun,
komunidade Cabo Verde rezidente iha Dili, no bainaka importante sira seluk.


Ana Mota
Ofisial Media 
Prezidensia Republika  -Nicolau Lobato- Aitarak Laran
Dili, Timor-Leste
Kontaktu: (+670) 7732 7200


Senin, 26 November 2012

Sosoadade Civil Ka FONGTIL (DLO) Distrito covalima Preokupa ho programa sefope nian .



Suai- Projeto nebe implementa husi SEFOPE konsidera laiha transparansia no ikus implementasaun projeto la iha kualidade

lia fuan hirak ne’e mak hato’o husi chefe ONG Timor Leste ka FONGTIL Distrito Covalima Eugenio de Souza.

Tuir Eugenio De Souza katak,Projeto Ateru Istrada nebe liga capital Sub Distrito Suai  ba Suku Suai Loro Distrito covalima nebe impelementa husi Kompainya Lokal iha suku ne’e,nebe nain ka agensia ba projetu ne’e mak husi SEFOPE maibe laiha kuinesementu husi Governo Lokal e konsidera ne’e hanesan Mal Atministrasaun Tanba laiha Transparansia no hamosu Duvidas bot iha parte sosiadade Civil

“Ami Siasiadade Sivil Duvidas uit oan tanba ida programa Dolar 3 ou ida ne projetu ho osamentu montantes bo’ot .; Maibe iha informasaun nebe mak ami hetan projetu ida ne’e ho orsamentu nebe kue bo’ot ,atu taka istrada mos atu istrada ba Suai loro ne’e halo tetuk.

Tanba ne’e tuir Ofisial Sosidade Civil nebe toma konta Sosiadade Civil hotu iha Covalima ne’e katak,ho implementasaun projeto nebe laiha transparansia impaktu nebe mosu kualidade projetu la diak no parte governo Lokal henasan administrasaun distritu labele toma responsablidade ba obra hirak ne’e tanba ne’e husu ba Ministereu hotu iha nasional karik bainhira implementa projetu ne’e tengke halo konsultasaun ho governo local antes implementa

“Tuir realidade nebe mak iha projetu ida ne’e la tuir kualidade ida nebe mak ita hetan maibe ita hateten  hau mai halo diskusaun ho Administrador ho arjuntu rasik sira lahatene projetu ne’e ,tanba projetu ne’e husi Aministrasaun mak halo planiamentu maibe to implementasaun sem kuinhesementu husi Administrasaun rasik.

Engkuantuiha fatin no tempu hanesan  hatan ba qestaun ne’e Administrador Adjuntu Distrito Covalima Filepe Viera Cardoso rekuninese projeto nebe impelementa husi SEFOPE la fo duni kuinesementu ba iha administrasaun local distrito Covalima tanba projetu hirak ne’e Nasional mak toma konta
“ Liga ho implementasaun projetu husi Sefope klaru ida laos kompetensia KDD I prosesu ida ba implemtasaun projetu sefope  ne rasik la liu husi servisu KDD Distrito i ami konsidera dehan katak programa Nasional nian , maibe intermus de kuinhesementu ami la iha  I ofisialmente kuinhesemnetu so Instituisaun sefope mak bele halo karta kuinhesementu ofisial ida mak dirizi mai iha KDD Distrito para atu bele hatene tuir katak projetu husi Sefope ima plementa iha Distrito Covalima iha su Distrito Ida ne’e ka  ou iha Suku Ida ne’e

Entertantu hatan ba duvidas hirak ne’e tuir directora husi Kompanha F-Forbia Laurensia Monica Liliana Cardoso ne’e katak .;Segunda (26/11) nebe hetan fiar husi Sefope  tanba projetu ne ‘e mak hanesan projetu empregu rural nebe halai liu ba programa Dolar 3 nian  .

“ Projetu ne’e halai liu ba Dolar 3 tanba nia benefisiu maka tenke fo servisu ba komunidade sira ,atu sira mos bele hetan osan dolar 3 por dia ,iha ne’e ba  hau nia grupu tarzeitu iha ema nain 250 ne’e inklui feto ho mane iha Aldeia 5 iha Suku Suai Loro  .; nebe konfiansa husi hau nia kompanha hau fo fiar ba Chefe Suku no Chefe Aldeia mak  halo kontrola I mos halo rekrutamentu ba sira neb eke servisu Dolar 3 nian .

Monica Haktuir Total Orsamentu nebe heta husi Sefope  hamotuk Dolares U$ .40.000.00 ne’e hudi halo ka ateru istrada , ho mos hamos Estrada.maibe material mak hanesan Fatuk No Rai Henek ne’e kareta mak tula .

“ Total Orsamentu nebe ke hau hetan husi sefope  U$, 40.000.00 Dolares Americano ne ba ateru Istrada deit ho mos hamos Istrada nebe , I kompanha iha inisiativ katak dari pada hau buat hotu uza mesin entaun Fatuk No Raihenek Kareta mak tula I komunida dira suru ka Ateru deit Istrada kuak sira.

Entertantu monica reforsa antes Projetu refere atu implementa husi Kompanha rasik halo karta kuinhesementu ida ba iha Administrasaun  Distrito no Administrasaun Sub Distrito Suai nian.;I depois de ida maka foin implementa projetu nebe hetan fiar husi Sefope . (UMR SUAI ONLINE, ANO SILVA)


Kamis, 22 November 2012

TARIFA KA PRESU TRANSPORTE VIAGEN SUAI – DILI BM AUMENTA HUSI DOLARES 15 BA DOLARES 20 KADA PASANJEIRUS KA PENUMPANG NAIN 1


HO PRESU KA TARIFA NEBE SA’E REPRESENTANTE PASANJEIRUS NEBE MOS HANESAN INAN  IHA FAMILIA  UMA LARAN SENTI  TRISTI NO FO IMPAKTU BA OAN SIRA NEBE HALO ESTUDU IHA KAPITAL DILI

Lai fuan hirak ne’e mak hato’o hosi representante inan ida  iha Kapital Distrito Covalima Maria Francisca Carlvalho iha nia hela fatin Quarta Feira Semana kotuk .;(21/11)

Tuir Maria Francisca Carvalho katak,ho pressu ka Tarifa ba pasanjierus nebe aumenta difikulta sira atu BM Suai- Dili

“Di’ak liu para tanba ba mai Dolar 40 .;ita ema mina sae mos Dolar 15 ne to’o ona ne’e to’o Dolar 20 ne’e .; ne’e o hanoin Dolar 20 bis ida hetan hira fulan ida”.

Iha fatin nebe difrente representante pasanjeirus ida ho naran Berta Amaral konsidera ho tarifa Bus pasanjeirus Suai-Dili BM husi Dolar 15 ba Dolar 20 karik sura mos sasan nebe lori inklui han no hemo halo konta u$ 50 kada pasangerus .Dehan Berta Amaral Kuarta Semana Kotuk (21/11).

“Ne’e ita sei dauk  konta sasan ita tula ne’e  hanesan sasan selu ketak no ita ema selu ketak; ne’e sura hamotuk dolar 50 .tanba karon ida dolar 1 I inklui mos han hemu nian”.

No enkuantu hatan ba qestaun ne’e representate kondotores nebe halo opersaun Suai-Dili husi Bis Kristu Rei ho naran Manek hateten tarifa pasangerus Suai-Dili aumenta tanba Mina Folin sae,pesa ka alat kareta mos folin sae aleinde ida ne’e tanba  impaktu mos husi  Estrada nebe at.; Manek  Kuarta Semana Kotuk (21/11

“ Kareta nia Alat mak karun liu I Estrada mos at nebe ita halai Dolar 10 deit ne’e ita mate tanba kareta at alat ita sosa lakotu I dala ruma osan lato’o tan mos pasandeirus balun selu to’o no balun selu lato’o”.

Entertantu antes ne’e Bis nebe halo operasaun hodi tula pasangerus Suai-Dili hasae tiha ona tarifa husi Dolar 10 ba Dolar 15 kada ema ka pasangerus iha Fulan Febreiru tinan ne’e; ho ida ne’e Bis nebe halo operasaun iha Covalima hasae tarifa Bis ba daruak iha Tinan 2012 nia laran.

UMR SUAI ONLINE  ANO SILVA.;(21/11)